Pleśniawka to jedna z najpospolitszych chorób ryb akwariowych, atakująca wiele ich gatunków. Powodujące ją grzyby są obecne praktycznie w każdym zbiorniku. Dla zdrowych, dobrze odżywionych ryb, pielęgnowanych w odpowiednich dla nich warunkach, nie stanowią jednak zagrożenia. Organizmy takich ryb są po prostu zbyt silne, aby poddać się chorobie i ich systemy odpornościowe błyskawicznie radzą sobie już z pierwszymi próbami infekcji. Sytuacja diametralnie zmienia się jednak w przypadku wystąpienia w akwarium niekorzystnych dla ryb warunków. Mogą to być inne, poważniejsze choroby, które powodują osłabienie ich naturalnej odporności, najczęściej jednak przyczyną bywa pogorszenie się szeroko pojętych warunków siedliskowych. Szczególnie niebezpieczne są gwałtowne wahania temperatury połączone z jej przejściowym obniżaniem do poziomu 20–22°C. Innymi czynnikami sprzyjającymi występowaniu pleśniawki są przegęszczenie ryb w akwarium i zbyt słaba filtracja połączona z pogorszeniem się jakości wody (tj. wzrostem stężenia w niej toksycznych dla ryb związków azotowych). Pleśniawce sprzyja również nagromadzenie się w zbiorniku dużych ilości martwej materii organicznej (czyli jego „zamulenie”), mogącej stanowić zastępczą pożywkę dla grzybów.

    Objawy

    Pierwszymi objawami choroby są u ryb białawe, kłaczkowate naloty na skórze, występujące najczęściej na płetwach, w okolicach pyska i oczu oraz w miejscach widocznych zranień, otarć i innych mechanicznych uszkodzeń skóry. Chore ryby ocierają się o przedmioty w akwarium, próbując pozbyć się grzyba, często pokładają się na dnie, zaś w przypadku zainfekowania skrzeli pozostają tuż pod powierzchnią wody, ciężko „dysząc”. Ich płetwy mogą być charakterystycznie sklejone. W przypadku zainfekowania skrzeli następuje ich zmętnienie. W zaawansowanych przypadkach choroby pleśń pokrywa całe ciało i prowadzi do śmierci ryby. Niekiedy proces ten jest dość szybki – w przypadku szczególnie wrażliwych ryb zainfekowanych przez wyjątkowo inwazyjne gatunki grzybów zgon może nastąpić nawet w ciągu 24 godzin od infekcji. Dlatego, diagnozując pierwsze objawy pleśniawki, należy działać szybko i natychmiast zastosować skuteczne metody leczenia.

    Czynnik sprawczy

    Bezpośrednimi sprawcami pleśniawki w akwariach tropikalnych są najczęściej grzyby pleśniowe z rodzajów Achlya, Aphanomyces i Saprolegnia zaliczane do typu lęgniowców (Oomycetes). Przedstawiciele dwóch pierwszych rodzajów najlepiej rozwijają się w temperaturze 25–30°C. Tymczasem pleśnie z rodzaju Saprolegnia preferują niższe temperatury – z reguły występują w oczkach wodnych i typowych akwariach zimnowodnych, w temperaturze nie wyższej niż 15–18°C. W pewnych szczególnych przypadkach mogą jednak rozwijać się również w akwariach z gatunkami tropikalnymi, i to nawet w temperaturze 22–23°C. To właśnie przedstawiciele tego rodzaju grzybów są najczęściej odpowiedzialni za pleśniawki występujące w okresie zimowym, mające związek z wahaniami temperatury w zbiorniku. Z punktu widzenia akwarysty dokładna identyfikacja rodzaju atakującego ryby grzyba pleśniowego ma zresztą najczęściej drugorzędne znaczenie, bowiem ich zwalczanie prowadzi się w podobny sposób i przy zastosowaniu takich samych środków leczniczych.

    Leczenie

    Zwalczanie pleśniawki w akwarium powinno przebiegać dwuetapowo i obejmować usunięcie grzybni ze skóry zainfekowanych ryb oraz pozbycie się zarodników pływających w wodzie. W tym celu najlepszym rozwiązaniem jest zastosowanie tzw. przymoczek połączonych z krótkotrwałą kąpielą leczniczą oraz długotrwałych kąpieli leczniczych.

    Przymoczki polegają na ostrożnym schwytaniu chorej ryby, wyjęciu jej z wody i delikatnym przemyciu zainfekowanych miejsc tamponem z waty nasączonym silnym, toksycznym dla grzyba roztworem środka leczniczego. Kąpiele krótkotrwałe przeprowadzamy w oddzielnym, niewielkim naczyniu wypełnionym wodą pobraną z akwarium. Trwają one zwykle nie dłużej niż 30 minut. Ich zadaniem jest wspomożenie wcześniej zastosowanych przymoczek i zwiększenie skuteczności tego zabiegu. Z kolei kąpiele długotrwałe przeprowadzamy bezpośrednio w akwarium w celu wyeliminowania z niego zarodników grzybów oraz zapobieżeniu ponownej infekcji u przeleczonych wcześniej ryb.

    Do wykonywania opisanych wyżej zabiegów można stosować rozmaite środki dezynfekujące i to nie tylko te stricte akwarystyczne. Do sporządzania przymoczek doskonałe są:

    • nadmanganian potasu (dostępny bez recepty w aptece) – 1 g nadmanganianu rozpuszczamy w 1 litrze wody, uzyskując ciemnofioletowy roztwór. Zanurzamy w nim kawałek waty i dokładnie przecieramy zainfekowane miejsca na skórze ryby. Dobrze jest robić to w gumowych rękawiczkach, ponieważ nadmanganian potasu silnie barwi skórę;
    • rivanol (rywanol) (również dostępny bez recepty w aptece) – najlepiej kupić go w postaci płynnej, od razu gotowej do użycia. Uwaga! Środek ten również barwi skórę.

    Poza tym do przymoczek można stosować także trypaflawinę (gotowy roztwór do nabycia w sklepie akwarystycznym), dwuchromian potasu (1 g/100 ml wody), a nawet jodynę (rozcieńczoną 10–krotnie w wodzie).

    Przymoczki należy wykonywać raz lub dwa razy dziennie przez 2–3 kolejne dni, chyba, że objawy choroby ustąpią wcześniej. Bezpośrednio po pierwszym zabiegu zaleca się dodatkowo umieścić leczone ryby w kąpieli krótkotrwałej mającej na celu zintensyfikowanie efektu przymoczki. W tym celu pobieramy trochę wody z akwarium (np. do słoika) i dodajemy do niej odpowiedni środek leczniczy. Do sporządzenia kąpieli krótkotrwałej można się posłużyć m. in.:

    • nadmanganianem potasu – 1 g nadmanganianu na 10 l wody, kąpiel powinna trwać ok. 15–20 minut. Chore ryby należy cały czas obserwować i – w przypadku zauważenia pierwszych objawów osłabienia – natychmiast przerwać kąpiel;
    • niejodowaną (!) solą kuchenną (sól morska spożywcza lub specjalistyczna sól stosowana w akwarystyce do przygotowywania wody morskiej) – 10–15 g na litr wody, czas kąpieli – ok. 20 minut.

    Zabiegi te na ogół są wysoce skuteczne i szybko prowadzą do całkowitego wyleczenia ryb. Dodatkowo zaleca się przeprowadzenie kuracji w zbiorniku akwariowym w celu wyeliminowania z niego pływek grzybów chorobotwórczych. W przypadku ryb dobrze tolerujących sól kuchenną (np. większość pielęgnic, ryby piękniczkowate, większość ryb karpiowatych) stanowi ona jeden z najbezpieczniejszych środków. Stosujemy ją w stężeniu 0,1–0,5 g na każdy litr wody (czyli ok. 10–50 g na akwarium o pojemności 100 l). Zamiast soli można stosować również wspomniany już dwuchromian potasu w ilości 1 g na 20–25 l wody. Podczas kuracji należy powoli podnieść temperaturę w akwarium do 25–26°C i intensywnie napowietrzać wodę. Pływki w akwarium można także zwalczyć bez użycia preparatów chemicznych, stosując sterylizator wody wyposażony w lampę emitującą promieniowanie UV–C.

    Pleśniawkę można również z powodzeniem leczyć komercyjnymi preparatami sprzedawanymi w sklepach akwarystycznych. Z reguły są one bardzo skuteczne, ale przed użyciem warto dokładnie sprawdzić ich skład. Wiele z nich może bowiem zawierać bardzo toksyczne i radykalnie działające komponenty, takie jak zieleń malachitowa czy formalina. Rzecz jasna, zwalczą one pleśniawkę, ale nie są obojętne dla zdrowia ryb (np. zieleń może powodować bezpłodność lub deformację narybku u ryb żyworodnych). W takim przypadku lepiej posłużyć się którymś z wyżej wymienionych znacznie łagodniejszych „domowych” środków.